viernes, 3 de abril de 2026

Aladinmanta musphana k’anchanapiwan (Aladino y la Lámpara Maravillosa)

 Aladinmanta musphana k’anchanapiwan (Aladino y la Lámpara Maravillosa)

Awaq (Autor): Tradicional (Anónimo / Las mil y una noches) Qichwaman t’ikraq (Traductor): Miguel Ángel Pinto Tapia



 

Quechua (Cusco Collao)

Castellano

Huk kutis kaq kasqa huk wakcha maqt’acha Aladin sutiyuq, payqa sapan mamallanwanmi kawsasqa. Huk p’unchawsis huk millay layqa runa (hechicero) hamuspa Aladinta pantachispa huk ukhu mach’ayman (cueva) pusasqa.

Había una vez un niño pobre llamado Aladino, quien vivía solo con su madre. Un día, un malvado hechicero vino y, engañando a Aladino, lo llevó a una profunda cueva.

Layqa runaqa nisqa: “Yaykumuy chay ukhuman, huk mawk’a k’anchanatataq (lámpara) urqumuway”. Aladinqa mach’ay ukhupi chay k’anchanata tarirqusqa, ichaqa layqa runaqa maqt’achata mach’ay ukhupim saqirparipusqa.

El hechicero dijo: “Entra allí y sácame una lámpara vieja”. Aladino encontró la lámpara dentro de la cueva, pero el hechicero abandonó al muchacho dentro de la oscuridad.

Llakisqa kachkaspa, Aladinqa mawk’a k’anchanata limpiaspa qhaqusqa (frotó). Chaypachapachallas huk hatun musphana runa (genio) lluqsirqamuspa nisqa: “¿Imatataq munanki? Ñuqam tukuy mañakusqaykita hunt’achisaq”.

Estando triste, Aladino limpió la lámpara y la frotó. En ese mismo instante, un gran genio salió y dijo: “¿Qué deseas? Yo cumpliré todo lo que me pidas”.

Chay musphana runapa yanapayninwanmi Aladinqa mach’aymanta lluqsirqamurqan, achka quri qullqiyuqtaq (riquezas) tukupurqan. Aladinqa sumaq qapaq ususiwan (princesa) masachakuspa ancha kusisqas kawsapusqaku.

Con la ayuda de aquel genio, Aladino salió de la cueva y se volvió muy rico. Aladino se casó con la hermosa princesa y vivieron muy felices.

Millay layqa runaqtaq k’anchanata suwakuyta munaspa yapamanta hamusqa, ichaqa Aladinqa yachaysapa kaspa awqanta (enemigo) atiparqan. Chaymanta pachaqa, Aladinqa mamallanwan kuska thak kawsakusqaku.

El malvado hechicero volvió queriendo robar la lámpara, pero Aladino, siendo astuto, venció a su enemigo. Desde entonces, Aladino vivió tranquilo junto a su madre.

--------------------------------------------------------------------------------

Tapukuykuna: Aladinpa kawsayninmanta (Preguntas de comprensión)

Allin kaqta chakatay kay (X) chakatawan. (Marca con una X la respuesta correcta).

1. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel Literal) ¿Imatataq Aladin mach’ay ukhupi maskaspa tarirqusqa? (¿Qué encontró Aladino buscando dentro de la cueva?) A) Sumaq llimp’iyuq puka p’achakunata. (Vestidos rojos de hermosos colores). B) Huk mawk’a musphana k’anchanata. (Una vieja lámpara maravillosa). C) Hatun quri qullqi sapatukunata. (Unos grandes zapatos de oro y plata).

2. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel Literal) ¿Pitaq k’anchana ukhumanta lluqsirqamurqan Aladin qhaquptin? (¿Quién salió de dentro de la lámpara cuando Aladino la frotó?) A) Sach’a-sachapi tiyaq chaquq runa. (Un cazador que vive en el bosque). B) Mawk’a k’anchanayuq musphana runa. (Un hombre asombroso/genio de la lámpara). C) Aladinpa wasinpi tiyaq machu taytan. (El padre viejo que vivía en casa de Aladino).

3. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel Inferencial) ¿Imaraykutaq layqa runa Aladinta mach’ayman kachaykurqan? (¿Por qué el hechicero envió a Aladino a la cueva?) A) Kikinpaq musphana k’anchanata munaspa. (Porque quería la lámpara para él mismo). B) Aladinta mikhuykunata qunanrayku. (Para darle alimentos a Aladino). C) Mach’aypi uywakunata maskananpaq. (Para que buscara animales en la cueva).

4. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel Inferencial) ¿Imatataq yachaqanchik Aladinmanta hawarip tukuyninpi? (¿Qué aprendemos de Aladino al final del cuento?) A) Yachayninwan millay runakunata atipasqanta. (Que con su inteligencia venció a la gente mala). B) Sapa p’unchaw mach’aypi pukllay munasqanta. (Que quería jugar en la cueva cada día). C) K’anchana llimp’iywan p’achata rurasqanta. (Que hizo ropa con el brillo de la lámpara).

5. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Nivel Criterial) ¿Allinchu Aladin mana riqsisqan layqa runawan risqan? ¿Imanaptin? (¿Estuvo bien que Aladino fuera con el hechicero desconocido? ¿Por qué?) A) Allinmi, chaywanmi qapaq runaman tukupurqan. (Está bien, con eso se volvió rico). B) Manam allinchu, mana riqsisqakunawanqa sasa. (No está bien, con desconocidos es peligroso). C) Allinmi, mach’ay ukhupi quri kasqanrayku. (Está bien, porque en la cueva había oro).

6. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Nivel Criterial) ¿Imatataq qam rurawaq huk musphana k’anchana kaptin? (¿Qué harías tú si tuvieras una lámpara maravillosa?) A) Llapallan wakcha runamasinchikkunata yanapasaq. (Ayudaría a todas nuestras personas pobres). B) Mawk’a k’anchanata qhatupi ancha chaninpi rantikusaq. (Vendería la lámpara vieja a un precio muy caro). C) K’anchanata ukhu pampapi sapa p’unchaw p’ampasaq. (Enterraría la lámpara en el suelo cada día).

--------------------------------------------------------------------------------

Simi Taqi: Aladinpi llamk’achisqa simikuna (Glosario Básico)

          Aladin: Aladino.

          Awaq: Autor / Escritor.

          Hawariy / Willakuy: Cuento / Relato.

          Hunt’achiy: Cumplir / Completar.

          K’anchana: Lámpara.

          Layqa runa: Hechicero / Brujo.

          Masachakuy: Casarse.

          Musphana: Maravilloso / Asombroso.

          Pantachiy: Engañar / Confundir.

          Qapaq ususi: Princesa.

          Qhaquy: Frotar / Limpiar sobando.

          T’ikraq: Traductor.

          Wakcha: Pobre.

No hay comentarios:

Publicar un comentario

Inscripción y Participación Obligatoria en los Cursos de Escritura y Lectura en Lengua Originaria (Indicador FED MC-06.01)

COMUNICADO N° 010-2026-UGEL-Cusco PARA: Directores y Docentes de Instituciones Educativas EIB DE: Área de Gestión Pedagógica - Especialist...