Uchpha Sipascha (La Cenicienta)
Autor:
Jacob y Wilhelm Grimm (Hermanos Grimm)
|
Quechua
(Cusco Collao) |
Castellano |
|
Huk
kutis kaq kasqa huk
qapaq runa, paypa warminsi sinchita unqusqa. Wañupunanpaq kachkaspataq sapan
ususinta waqyaspa nisqa: “Huch’uychay, allin sunquyuq sipascha puni kanki,
chaymi Diosqa yanapasunki”. |
Había
una vez un
hombre rico cuya esposa enfermó. Antes de morir, llamó a su única hija y le
dijo: “Hija mía, mantente siempre buena y piadosa, y Dios te ayudará”. |
|
Chay
warmis wañupusqa, sipaschataq sapa p’unchaw mamanpa tumba qayllaman rirqan
waqaq. Watallamantañataqsi taytanqa huk warmipaq yapamanta masachakusqa. |
La
mujer murió y la niña iba cada día a la tumba de su madre a llorar. Al cabo
de un año, su padre se casó con otra mujer. |
|
Kay
hawa mamaqa iskay ususiyuqsi hamusqa. Paykunaqa sumaq uya kaspapas, millay
sunquyuqkamas kasqaku. Sipaschataqa llapan p’achanta qichuspa thantawan
churachirqanku, uchpha chawpipitaqsi llamk’achirqanku; chayraykus “Uchpha
sipascha” (Cenicienta) nispa suticharqanku. |
Esta
madrastra trajo a sus dos hijas. Aunque eran de rostro hermoso, tenían un
corazón malvado. Le quitaron a la niña sus vestidos y la hicieron trabajar
entre las cenizas; por eso la llamaron “Cenicienta”. |
|
Huk
p’unchawsis taytanqa hatun qhatuman ripunanpaq kachkaspa tapusqa: “¿Imatataq
apamusaykichik?”. Cenicientataq nisqa: “Taytáy, ñanpi ñawpaqta hatun hatun
sombreroyki takaq k’aspi k’allatapas apamuway”. |
Un día
el padre, disponiéndose a ir a la feria, preguntó: “¿Qué les traeré?”.
Cenicienta dijo: “Padre, tráeme la primera ramita que toque tu sombrero en el
camino”. |
|
Chay
k’aspitataq mamanpa tumba patanman tarpusqa, waqayninwantaq riqcharichisqa.
Chaymantaqa huk hatun sumaq sacha paqarimusqa, chaypis huk yuraq
pichinkucha (pajarillo) sapa kutin suyakuq. |
Plantó
esa rama sobre la tumba de su madre y la regó con sus lágrimas. Creció un
hermoso árbol donde siempre se posaba un pajarillo blanco. |
|
Chaymantas
qapaq rey huk hatun tusuypata (baile) rurarqan kimsantin p’unchawpaq. Llapallan
sipaskunas invitasqa kasqaku, chaysi hawa mamaqa Cenicientata mana pusayta
munasqachu. “Uchphallapi kachkanki, manam p’achaykipas kanchu” nispa. |
El Rey
organizó una gran fiesta de tres días. Todas las jóvenes fueron invitadas,
pero la madrastra no quiso llevar a Cenicienta diciendo: “Estás llena de
ceniza y no tienes vestidos”. |
|
Cenicientataq
mamanpa tumba patanpi sacha qayllaman rispa qaparisqa: “Sacha, quri qullqi
p’achakunata wikch’umuway!”. Chaypachaqa pichinkuchaqa sumaq quri p’achata
qullqi sapatutawan wikch’umusqa. |
Cenicienta
fue al árbol en la tumba y gritó: “¡Arbolito, échame oro y plata!”. Entonces
el pajarillo le lanzó un vestido de oro y zapatos de plata. |
|
Kusisqas
tusuyman risqa. Qapaq aukitaq (príncipe) payllawanpuni tusurqan: “Paymi tusuq
masiy” nispa. Phawarichkaspataq huk sapatunta saqirparimusqa. |
Fue
feliz al baile. El príncipe bailó solo con ella diciendo: “Ella es mi
pareja”. Al escapar, ella perdió uno de sus zapatos. |
|
Qapaq
aukis llapan llaqtata sapatuwan purirqan. Cenicientapa wasinman chayaspa,
sapan sipascha sapatuta churakuykusqa, chaytaq k’apaqllapuni (exacto) kasqa.
Pichinkukunaqa takisqaku: “¡Kaymi chiqap sipascha!”. |
El
príncipe recorrió el pueblo con el zapato. Al llegar a casa de Cenicienta,
ella se probó el zapato y le quedó exacto. Los pajarillos cantaron: “¡Esta es
la verdadera joven!”. |
|
Cenicientas
qapaq aukiwan masachakuspa kusisqa kawsapusqa, millay hawa ñañakunataqsi
wanachisqa kasqaku. |
Cenicienta
se casó con el príncipe y vivió feliz, mientras que las malvadas hermanastras
fueron castigadas. |
--------------------------------------------------------------------------------
Tapukuykuna:
Uchpha sipaschapa kawsayninmanta (Preguntas de comprensión)
Allin
kaqta chakatay kay (X) chakatawan. (Marca con una X la respuesta correcta).
1. Chiqap
kaqmanta tapukuy (Literal) ¿Qué objeto le pidió Cenicienta a su padre que le trajera del
mercado? ¿Imatataq Uchpha sipascha taytanta mañakurqan qhatumanta
apamunanpaq? A) Hatun quri qullqi sapatukunata. (Unos zapatos de oro
y plata). B) Ñawpaqta hatun sombreronta takaq k’aspichata. (La primera
ramita que tocara su sombrero). C) Sumaq llimp’iyuq p’achakunata.
(Vestidos de hermosos colores).
2. Chiqap
kaqmanta tapukuy (Literal) ¿Quién le entregó el vestido de oro a Cenicienta para ir al baile?
¿Pitaq Uchpha sipaschaman quri p’achata qurqan tusuyman rinanpaq? A) Huk
yachaysapa hawa maman. (Su astuta madrastra). B) Sacha patanpi tiyaq
yuraq pichinkucha. (El pajarillo blanco que vivía en el árbol). C) Taytanpa
apamusqan qapaq warmicha. (Una mujer noble que trajo su padre).
3.
Hamut’aymanta tapukuy (Inferencial) ¿Por qué la madrastra obligaba a Cenicienta a
trabajar entre las cenizas? ¿Imaraykutaq hawa mama Uchpha sipaschata
uchpha chawpipi llamk’achirqan? A) Cenicienta uchphapi pukllayta
munasqanrayku. (Porque Cenicienta quería jugar en la ceniza). B) Sipaschata
pisichaspa ususinkunata aswan sumaqta qhawachinanpaq. (Para humillarla y
hacer ver a sus hijas más hermosas). C) Llaqtapi llapallan runakuna chayhina
llamk’asqankurayku. (Porque toda la gente del pueblo trabajaba así).
4.
Hamut’aymanta tapukuy (Inferencial) ¿Cómo logró el príncipe reconocer a la
verdadera Cenicienta al final? ¿Imaynatataq qapaq auki chiqap Uchpha
sipaschata riqsirqan tukuypi? A) Llaqtapi kawsasqanmanta willakuyta
uyarikuspa. (Escuchando el relato de su vida en el pueblo). B) Sapatu
chakinman k’apaqlla haykusqanrayku. (Porque el zapato entró exactamente en
su pie). C) Hawa ñañankuna paymanta sut’inta willakuptinku. (Porque sus
hermanastras dijeron la verdad sobre ella).
5. Allin
kaqta qhawanapaq tapukuy (Criterial) ¿Te parece correcto que las hermanastras
recibieran un castigo al final? ¿Por qué? ¿Allinchu hawa ñañakuna
tukuypi wanachisqa kasqanku? ¿Imanaptin? A) Allinmi, mana allin
rurasqankumanta wanachasqa kananku kasqanrayku. (Está bien, porque debían
ser castigadas por sus malas acciones). B) Manam allinchu, Cenicienta
paykunata pampachanan kasqanrayku. (No está bien, porque Cenicienta debió
perdonarlas). C) Allinmi, paykuna qapaq aukiwan masachakuyta
munasqankurayku. (Está bien, porque ellas querían casarse con el príncipe).
6. Allin
kaqta qhawanapaq tapukuy (Criterial) ¿Qué enseñanza importante nos deja este cuento
para nuestra vida? ¿Ima yachachikuytataq kay hawariy saqiwananchik
kawsakuyninchikpaq? A) Sapa kutinmi tayta mamanchikta qullqita
mañakunanchik. (Debemos pedir siempre dinero a nuestros padres). B) Allin
sunquyuq kayqa sasachakuypi kaspapas yanapawanchikmi. (Ser de buen corazón
nos ayuda incluso en las dificultades). C) Tusuyman rinapaqqa quri
p’achayuyuqpuni kananchik. (Para ir a bailar debemos tener siempre vestidos
de oro).
--------------------------------------------------------------------------------
Glosario
Básico de Términos (Simi Taqi)
• Auki: Príncipe / Noble.
• Hawa mama: Madrastra (lit. madre de
afuera).
• Hawa ñaña: Hermanastra.
• Hawariy: Cuento / Relato.
• K’apaq: Exacto / Cabal.
• P’acha: Ropa / Vestido.
• Pichinkucha / Urpi: Pajarillo / Paloma.
• Qapaq: Rico / Noble / Poderoso.
• Qullqi: Plata / Dinero.
• Quri: Oro.
• Sapatu: Zapato.
• Sipascha: Jovencita / Niña.
• Tusuypa: Baile / Fiesta.
• Uchpha: Ceniza.
• Wanachisqa: Castigado / Escarmentado.
No hay comentarios:
Publicar un comentario