viernes, 3 de abril de 2026

Uchpha Sipascha (La Cenicienta)

 Uchpha Sipascha (La Cenicienta)

Autor: Jacob y Wilhelm Grimm (Hermanos Grimm)


 
--------------------------------------------------------------------------------

Quechua (Cusco Collao)

Castellano

Huk kutis kaq kasqa huk qapaq runa, paypa warminsi sinchita unqusqa. Wañupunanpaq kachkaspataq sapan ususinta waqyaspa nisqa: “Huch’uychay, allin sunquyuq sipascha puni kanki, chaymi Diosqa yanapasunki”.

Había una vez un hombre rico cuya esposa enfermó. Antes de morir, llamó a su única hija y le dijo: “Hija mía, mantente siempre buena y piadosa, y Dios te ayudará”.

Chay warmis wañupusqa, sipaschataq sapa p’unchaw mamanpa tumba qayllaman rirqan waqaq. Watallamantañataqsi taytanqa huk warmipaq yapamanta masachakusqa.

La mujer murió y la niña iba cada día a la tumba de su madre a llorar. Al cabo de un año, su padre se casó con otra mujer.

Kay hawa mamaqa iskay ususiyuqsi hamusqa. Paykunaqa sumaq uya kaspapas, millay sunquyuqkamas kasqaku. Sipaschataqa llapan p’achanta qichuspa thantawan churachirqanku, uchpha chawpipitaqsi llamk’achirqanku; chayraykus “Uchpha sipascha” (Cenicienta) nispa suticharqanku.

Esta madrastra trajo a sus dos hijas. Aunque eran de rostro hermoso, tenían un corazón malvado. Le quitaron a la niña sus vestidos y la hicieron trabajar entre las cenizas; por eso la llamaron “Cenicienta”.

Huk p’unchawsis taytanqa hatun qhatuman ripunanpaq kachkaspa tapusqa: “¿Imatataq apamusaykichik?”. Cenicientataq nisqa: “Taytáy, ñanpi ñawpaqta hatun hatun sombreroyki takaq k’aspi k’allatapas apamuway”.

Un día el padre, disponiéndose a ir a la feria, preguntó: “¿Qué les traeré?”. Cenicienta dijo: “Padre, tráeme la primera ramita que toque tu sombrero en el camino”.

Chay k’aspitataq mamanpa tumba patanman tarpusqa, waqayninwantaq riqcharichisqa. Chaymantaqa huk hatun sumaq sacha paqarimusqa, chaypis huk yuraq pichinkucha (pajarillo) sapa kutin suyakuq.

Plantó esa rama sobre la tumba de su madre y la regó con sus lágrimas. Creció un hermoso árbol donde siempre se posaba un pajarillo blanco.

Chaymantas qapaq rey huk hatun tusuypata (baile) rurarqan kimsantin p’unchawpaq. Llapallan sipaskunas invitasqa kasqaku, chaysi hawa mamaqa Cenicientata mana pusayta munasqachu. “Uchphallapi kachkanki, manam p’achaykipas kanchu” nispa.

El Rey organizó una gran fiesta de tres días. Todas las jóvenes fueron invitadas, pero la madrastra no quiso llevar a Cenicienta diciendo: “Estás llena de ceniza y no tienes vestidos”.

Cenicientataq mamanpa tumba patanpi sacha qayllaman rispa qaparisqa: “Sacha, quri qullqi p’achakunata wikch’umuway!”. Chaypachaqa pichinkuchaqa sumaq quri p’achata qullqi sapatutawan wikch’umusqa.

Cenicienta fue al árbol en la tumba y gritó: “¡Arbolito, échame oro y plata!”. Entonces el pajarillo le lanzó un vestido de oro y zapatos de plata.

Kusisqas tusuyman risqa. Qapaq aukitaq (príncipe) payllawanpuni tusurqan: “Paymi tusuq masiy” nispa. Phawarichkaspataq huk sapatunta saqirparimusqa.

Fue feliz al baile. El príncipe bailó solo con ella diciendo: “Ella es mi pareja”. Al escapar, ella perdió uno de sus zapatos.

Qapaq aukis llapan llaqtata sapatuwan purirqan. Cenicientapa wasinman chayaspa, sapan sipascha sapatuta churakuykusqa, chaytaq k’apaqllapuni (exacto) kasqa. Pichinkukunaqa takisqaku: “¡Kaymi chiqap sipascha!”.

El príncipe recorrió el pueblo con el zapato. Al llegar a casa de Cenicienta, ella se probó el zapato y le quedó exacto. Los pajarillos cantaron: “¡Esta es la verdadera joven!”.

Cenicientas qapaq aukiwan masachakuspa kusisqa kawsapusqa, millay hawa ñañakunataqsi wanachisqa kasqaku.

Cenicienta se casó con el príncipe y vivió feliz, mientras que las malvadas hermanastras fueron castigadas.

--------------------------------------------------------------------------------

Tapukuykuna: Uchpha sipaschapa kawsayninmanta (Preguntas de comprensión)

Allin kaqta chakatay kay (X) chakatawan. (Marca con una X la respuesta correcta).

1. Chiqap kaqmanta tapukuy (Literal) ¿Qué objeto le pidió Cenicienta a su padre que le trajera del mercado? ¿Imatataq Uchpha sipascha taytanta mañakurqan qhatumanta apamunanpaq? A) Hatun quri qullqi sapatukunata. (Unos zapatos de oro y plata). B) Ñawpaqta hatun sombreronta takaq k’aspichata. (La primera ramita que tocara su sombrero). C) Sumaq llimp’iyuq p’achakunata. (Vestidos de hermosos colores).

2. Chiqap kaqmanta tapukuy (Literal) ¿Quién le entregó el vestido de oro a Cenicienta para ir al baile? ¿Pitaq Uchpha sipaschaman quri p’achata qurqan tusuyman rinanpaq? A) Huk yachaysapa hawa maman. (Su astuta madrastra). B) Sacha patanpi tiyaq yuraq pichinkucha. (El pajarillo blanco que vivía en el árbol). C) Taytanpa apamusqan qapaq warmicha. (Una mujer noble que trajo su padre).

3. Hamut’aymanta tapukuy (Inferencial) ¿Por qué la madrastra obligaba a Cenicienta a trabajar entre las cenizas? ¿Imaraykutaq hawa mama Uchpha sipaschata uchpha chawpipi llamk’achirqan? A) Cenicienta uchphapi pukllayta munasqanrayku. (Porque Cenicienta quería jugar en la ceniza). B) Sipaschata pisichaspa ususinkunata aswan sumaqta qhawachinanpaq. (Para humillarla y hacer ver a sus hijas más hermosas). C) Llaqtapi llapallan runakuna chayhina llamk’asqankurayku. (Porque toda la gente del pueblo trabajaba así).

4. Hamut’aymanta tapukuy (Inferencial) ¿Cómo logró el príncipe reconocer a la verdadera Cenicienta al final? ¿Imaynatataq qapaq auki chiqap Uchpha sipaschata riqsirqan tukuypi? A) Llaqtapi kawsasqanmanta willakuyta uyarikuspa. (Escuchando el relato de su vida en el pueblo). B) Sapatu chakinman k’apaqlla haykusqanrayku. (Porque el zapato entró exactamente en su pie). C) Hawa ñañankuna paymanta sut’inta willakuptinku. (Porque sus hermanastras dijeron la verdad sobre ella).

5. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Criterial) ¿Te parece correcto que las hermanastras recibieran un castigo al final? ¿Por qué? ¿Allinchu hawa ñañakuna tukuypi wanachisqa kasqanku? ¿Imanaptin? A) Allinmi, mana allin rurasqankumanta wanachasqa kananku kasqanrayku. (Está bien, porque debían ser castigadas por sus malas acciones). B) Manam allinchu, Cenicienta paykunata pampachanan kasqanrayku. (No está bien, porque Cenicienta debió perdonarlas). C) Allinmi, paykuna qapaq aukiwan masachakuyta munasqankurayku. (Está bien, porque ellas querían casarse con el príncipe).

6. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Criterial) ¿Qué enseñanza importante nos deja este cuento para nuestra vida? ¿Ima yachachikuytataq kay hawariy saqiwananchik kawsakuyninchikpaq? A) Sapa kutinmi tayta mamanchikta qullqita mañakunanchik. (Debemos pedir siempre dinero a nuestros padres). B) Allin sunquyuq kayqa sasachakuypi kaspapas yanapawanchikmi. (Ser de buen corazón nos ayuda incluso en las dificultades). C) Tusuyman rinapaqqa quri p’achayuyuqpuni kananchik. (Para ir a bailar debemos tener siempre vestidos de oro).

--------------------------------------------------------------------------------

Glosario Básico de Términos (Simi Taqi)

          Auki: Príncipe / Noble.

          Hawa mama: Madrastra (lit. madre de afuera).

          Hawa ñaña: Hermanastra.

          Hawariy: Cuento / Relato.

          K’apaq: Exacto / Cabal.

          P’acha: Ropa / Vestido.

          Pichinkucha / Urpi: Pajarillo / Paloma.

          Qapaq: Rico / Noble / Poderoso.

          Qullqi: Plata / Dinero.

          Quri: Oro.

          Sapatu: Zapato.

          Sipascha: Jovencita / Niña.

          Tusuypa: Baile / Fiesta.

          Uchpha: Ceniza.

          Wanachisqa: Castigado / Escarmentado.

No hay comentarios:

Publicar un comentario

Inscripción y Participación Obligatoria en los Cursos de Escritura y Lectura en Lengua Originaria (Indicador FED MC-06.01)

COMUNICADO N° 010-2026-UGEL-Cusco PARA: Directores y Docentes de Instituciones Educativas EIB DE: Área de Gestión Pedagógica - Especialist...