viernes, 3 de abril de 2026

Puka llanthuna p’achayuq sipascha (Caperucita Roja)

Puka llanthuna p’achayuq sipascha (Caperucita Roja)

Qillqaq: Hermanos Grimm.



Quechua (Cusco Collao)Castellano
Huk kutis kaq kasqa huk sipascha, payqa ancha sumaq, khuyayllañataqsi karqan. Llapan runas paytaqa munakuqku.Había una vez una niña muy dulce y cariñosa. Todo el mundo la quería mucho.
Huk p’unchawsi awichanqa huk puka llanthunata (caperuza) qurqan. Chay sipaschaqa chay p’achallawanpunis puriq, chayraykus llapallan runa “Puka llanthunayuq sipascha” nispa suticharqanku.Un día, su abuelita le regaló una caperuza de terciopelo rojo. Como la niña no quería llevar otra cosa, todos empezaron a llamarla “Caperucita Roja”.
Huk p’unchawsi mamanqa nisqa: “Sipascha, kay t’antatapas winutapas awichaykiman apapuy, payqa unqusqan kachkan. Ama ñanmanta t’aqakunkichu”.Un día su madre le dijo: “Caperucita, lleva este pastel y esta botella de vino a la abuelita, que está enferma. No te apartes del camino”.
Sipaschaqa sacha-sacha (bosque) ukhuntam rirqan. Chaypis huk Atuqwan (lobo) tinkurqan. Atuqqa tapurqan: “¿Maytataq richkanki, sipascha?”.La niña caminó por el bosque. Allí se encontró con el Zorro (lobo). El zorro le preguntó: “¿A dónde vas, niña?”.
“Awichaypa wasintam richkani, payqa sacha-sacha ukhupim tiyan” nispa sipaschaqa kutichisqa.“Voy a casa de mi abuelita, que vive en medio del bosque”, respondió la niña.
Atuqqa utqaylla awichap wasinman phawarqan. Wasiman chayarquspataq, awichata huk mikhuyllapi mikhurqusqa. Chaymantataq awichap p’achanta churakuykuspa puñunapi suyasqa.El zorro corrió rápido a casa de la abuela. Al llegar, devoró a la anciana de un bocado. Luego se puso su ropa y se metió en la cama a esperar.
Sipaschaqa wasiman chayarquspa, awichanta qhawarispas musphasqa:Cuando la niña llegó a la casa y vio a su abuela, se asombró:
—¡Ay, awichúy! ¡Ima hatun rinriyuqmi kanki!—¡Ay, abuelita! ¡Qué orejas más grandes tienes!
—Chaywanmi aswan allinta uyariyki —nispas Atuqqa kutichisqa.—Son para oírte mejor —respondió el zorro.
—¡Ay, awichúy! ¡Ima hatun ñawiyuqmi kanki!—¡Ay, abuelita! ¡Qué ojos más grandes tienes!
—Qamta allinta qhawanaypaqmi.—Son para verte mejor.
—¡Ay, awichúy! ¡Ima hatun simiyuqmi kanki!—¡Ay, abuelita! ¡Qué boca más grande tienes!
¡Qamta allinta mikhunapaqmi! —nispa Atuqqa sipaschata mikhurqusqa.¡Es para comerte mejor! —diciendo esto, el zorro se devoró a la niña.
Chaymantas huk chaquq runa (cazador) chay pampanta purichkaspa, Atuqpa qhurqusqanta uyarirqan. Wasiman yaykurquspataq, Atuqpa wiksanmanta sipaschata awichantawan qispichimurqan.Después, un cazador que pasaba por allí escuchó los ronquidos del zorro. Entró a la casa y rescató a la niña y a la abuela del vientre del animal.
Kusisqallañam sipaschaqa qhipakurqan, manañataqmi hayk’appas mamanpa nisqantaqa qunqarqanñachu.Caperucita quedó muy feliz y nunca más olvidó los consejos de su madre.

Kaypi kachkan pichqa (5) tapukuykuna Puka llanthuna p’achayuq sipaschapa (Caperucita Roja) kawsayninmanta, iskaynin simipi: Qusqu Qullaw qichwapi, castellanupipas.

Allin kaqta chakatay kay (X) chakatawan. / Marca con una (X) la respuesta correcta.

--------------------------------------------------------------------------------

1. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel Literal)

¿Qué artículos llevaba la niña a su abuela enferma en el relato? / ¿Imatataq sipascha unquq awichanman aparqan kay hawaripi?

A) Llevaba un rico pastel y una botella de vino. / Payqa misk’i t’antatapas huk butilla winutapas aparqan. B) Llevaba frutas del campo y mucha miel dulce. / Payqa pampa rurukunatapas misk’i lachiwatapas aparqan. C) Llevaba panes frescos y un trozo de queso. / Payqa musuq t’antatapas huk chikan kisutapas aparqan.

2. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel Literal)

¿Quién esperaba a la niña en la casa usando la ropa de la abuela? / ¿Pitaq wasi ukhupi sipaschata suyasqa awichanpa p’achayuq?

A) El zorro astuto que se encontró en el bosque. / Sach’a-sachapi tarikusqan chay yachaysapa Atuqmi. B) El abuelo viejo que vivía solo en el campo. / Chaqrapi sapallan tiyaq chay khuyapayana Machuymi. C) El cazador valiente que buscaba unos rastros. / Tukuy riqra maskaq chay mana manchakuq chaquqmi.

3. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel Inferencial)

¿Por qué el animal decidió engañar a la niña durante su trayecto? / ¿Imaraykutaq uywaqa sipaschata ñanpi pantachiyta munasqa?

A) Para devorar a las dos mujeres hoy mismo. / Chay iskaynin warmikunata kunanpacha mikhunapaq. B) Para jugar una broma pesada a la comunidad. / Ayllu runakunaman huk hatun chistita ruranapaq. C) Para robar el vino y el pastel de la madre. / Mamanpa rurasqan t’antatapas winutapas suwanapaq.

4. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel Inferencial)

¿Qué habría sucedido si el cazador no pasaba por aquel lugar? / ¿Imataq kanman karqan mana chaquq runa uyarimuptin?

A) El animal habría escapado con las dos mujeres. / Chay uywaqa iskaynin warmikunantin ayqikunman. B) La niña habría despertado a su abuela enferma. / Sipaschaqa unquq awichanta khuyaywan rikch’achinman. C) La madre habría llegado a tiempo al bosque. / Mamaqa sacha-sacha ukhuman allin pacha chayanman.

5. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Nivel Criterial)

¿Cuál es la lección principal que la niña aprendió al final? / ¿Imatataq sipascha kay hawarimanta allinta yachaqarqan?

A) Siempre debe obedecer a su mamá en el camino. / Sapa kutinmi mamanta ñanpi allinta uyarikunqa. B) Siempre debe confiar en los animales del monte. / Sapa kutinmi sallqa uywakunapi allinta suyakunqa. C) Siempre debe llevar regalos caros a su abuela. / Sapa kutinmi chanin quykunata awichanman apanqa.

-------------------------------------------------------------------------------- 

Notas sobre la traducción (Fuentes consultadas):

  • Atuq (Zorro): Se prefiere este término sobre "lobo" por su relevancia en la literatura oral quechua del Cusco y Puno presentada en las fuentes (Atuqmantawan qullutamantawan).
  • Puka (Rojo): Vocablo estándar para el color rojo en la variedad Cusco Collao.
  • Awicha (Abuela): Término afectivo y común utilizado en los relatos de la zona.
  • Sacha-sacha / Yunka: Se utiliza para describir el entorno boscoso o de vegetación donde ocurren los encuentros con animales silvestres.
  • Huk kutis kaq kasqa: Expresión ritual de inicio para cuentos y leyendas en Quechua Collao.

No hay comentarios:

Publicar un comentario

Inscripción y Participación Obligatoria en los Cursos de Escritura y Lectura en Lengua Originaria (Indicador FED MC-06.01)

COMUNICADO N° 010-2026-UGEL-Cusco PARA: Directores y Docentes de Instituciones Educativas EIB DE: Área de Gestión Pedagógica - Especialist...