Puka llanthuna p’achayuq sipascha (Caperucita Roja)
Qillqaq: Hermanos Grimm.
| Quechua (Cusco Collao) | Castellano |
|---|---|
| Huk kutis kaq kasqa huk sipascha, payqa ancha sumaq, khuyayllañataqsi karqan. Llapan runas paytaqa munakuqku. | Había una vez una niña muy dulce y cariñosa. Todo el mundo la quería mucho. |
| Huk p’unchawsi awichanqa huk puka llanthunata (caperuza) qurqan. Chay sipaschaqa chay p’achallawanpunis puriq, chayraykus llapallan runa “Puka llanthunayuq sipascha” nispa suticharqanku. | Un día, su abuelita le regaló una caperuza de terciopelo rojo. Como la niña no quería llevar otra cosa, todos empezaron a llamarla “Caperucita Roja”. |
| Huk p’unchawsi mamanqa nisqa: “Sipascha, kay t’antatapas winutapas awichaykiman apapuy, payqa unqusqan kachkan. Ama ñanmanta t’aqakunkichu”. | Un día su madre le dijo: “Caperucita, lleva este pastel y esta botella de vino a la abuelita, que está enferma. No te apartes del camino”. |
| Sipaschaqa sacha-sacha (bosque) ukhuntam rirqan. Chaypis huk Atuqwan (lobo) tinkurqan. Atuqqa tapurqan: “¿Maytataq richkanki, sipascha?”. | La niña caminó por el bosque. Allí se encontró con el Zorro (lobo). El zorro le preguntó: “¿A dónde vas, niña?”. |
| “Awichaypa wasintam richkani, payqa sacha-sacha ukhupim tiyan” nispa sipaschaqa kutichisqa. | “Voy a casa de mi abuelita, que vive en medio del bosque”, respondió la niña. |
| Atuqqa utqaylla awichap wasinman phawarqan. Wasiman chayarquspataq, awichata huk mikhuyllapi mikhurqusqa. Chaymantataq awichap p’achanta churakuykuspa puñunapi suyasqa. | El zorro corrió rápido a casa de la abuela. Al llegar, devoró a la anciana de un bocado. Luego se puso su ropa y se metió en la cama a esperar. |
| Sipaschaqa wasiman chayarquspa, awichanta qhawarispas musphasqa: | Cuando la niña llegó a la casa y vio a su abuela, se asombró: |
| —¡Ay, awichúy! ¡Ima hatun rinriyuqmi kanki! | —¡Ay, abuelita! ¡Qué orejas más grandes tienes! |
| —Chaywanmi aswan allinta uyariyki —nispas Atuqqa kutichisqa. | —Son para oírte mejor —respondió el zorro. |
| —¡Ay, awichúy! ¡Ima hatun ñawiyuqmi kanki! | —¡Ay, abuelita! ¡Qué ojos más grandes tienes! |
| —Qamta allinta qhawanaypaqmi. | —Son para verte mejor. |
| —¡Ay, awichúy! ¡Ima hatun simiyuqmi kanki! | —¡Ay, abuelita! ¡Qué boca más grande tienes! |
| —¡Qamta allinta mikhunapaqmi! —nispa Atuqqa sipaschata mikhurqusqa. | —¡Es para comerte mejor! —diciendo esto, el zorro se devoró a la niña. |
| Chaymantas huk chaquq runa (cazador) chay pampanta purichkaspa, Atuqpa qhurqusqanta uyarirqan. Wasiman yaykurquspataq, Atuqpa wiksanmanta sipaschata awichantawan qispichimurqan. | Después, un cazador que pasaba por allí escuchó los ronquidos del zorro. Entró a la casa y rescató a la niña y a la abuela del vientre del animal. |
| Kusisqallañam sipaschaqa qhipakurqan, manañataqmi hayk’appas mamanpa nisqantaqa qunqarqanñachu. | Caperucita quedó muy feliz y nunca más olvidó los consejos de su madre. |
Kaypi kachkan pichqa (5)
tapukuykuna Puka llanthuna p’achayuq sipaschapa (Caperucita Roja)
kawsayninmanta, iskaynin simipi: Qusqu Qullaw qichwapi, castellanupipas.
Allin kaqta chakatay kay (X)
chakatawan. / Marca
con una (X) la respuesta correcta.
--------------------------------------------------------------------------------
1. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel
Literal)
¿Qué artículos llevaba la niña a
su abuela enferma en el relato? / ¿Imatataq sipascha unquq awichanman aparqan kay
hawaripi?
A) Llevaba un rico pastel y
una botella de vino. / Payqa misk’i t’antatapas huk butilla winutapas
aparqan. B) Llevaba frutas del campo y mucha miel dulce. / Payqa pampa
rurukunatapas misk’i lachiwatapas aparqan. C) Llevaba panes frescos y un
trozo de queso. / Payqa musuq t’antatapas huk chikan kisutapas aparqan.
2. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel
Literal)
¿Quién esperaba a la niña en la
casa usando la ropa de la abuela? / ¿Pitaq wasi ukhupi sipaschata suyasqa awichanpa
p’achayuq?
A) El zorro astuto que se
encontró en el bosque. / Sach’a-sachapi tarikusqan chay yachaysapa Atuqmi.
B) El abuelo viejo que vivía solo en el campo. / Chaqrapi sapallan tiyaq
chay khuyapayana Machuymi. C) El cazador valiente que buscaba unos rastros.
/ Tukuy riqra maskaq chay mana manchakuq chaquqmi.
3. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel
Inferencial)
¿Por qué el animal decidió
engañar a la niña durante su trayecto? / ¿Imaraykutaq uywaqa sipaschata ñanpi pantachiyta
munasqa?
A) Para devorar a las dos
mujeres hoy mismo. / Chay iskaynin warmikunata kunanpacha mikhunapaq. B) Para
jugar una broma pesada a la comunidad. / Ayllu runakunaman huk hatun
chistita ruranapaq. C) Para robar el vino y el pastel de la madre. /
Mamanpa rurasqan t’antatapas winutapas suwanapaq.
4. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel
Inferencial)
¿Qué habría sucedido si el
cazador no pasaba por aquel lugar? / ¿Imataq kanman karqan mana chaquq runa
uyarimuptin?
A) El animal habría escapado
con las dos mujeres. / Chay uywaqa iskaynin warmikunantin ayqikunman. B) La
niña habría despertado a su abuela enferma. / Sipaschaqa unquq awichanta
khuyaywan rikch’achinman. C) La madre habría llegado a tiempo al bosque.
/ Mamaqa sacha-sacha ukhuman allin pacha chayanman.
5. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy
(Nivel Criterial)
¿Cuál es la lección principal que
la niña aprendió al final? / ¿Imatataq sipascha kay hawarimanta allinta yachaqarqan?
A) Siempre debe obedecer a su
mamá en el camino. / Sapa kutinmi mamanta ñanpi allinta uyarikunqa. B) Siempre
debe confiar en los animales del monte. / Sapa kutinmi sallqa uywakunapi
allinta suyakunqa. C) Siempre debe llevar regalos caros a su abuela. /
Sapa kutinmi chanin quykunata awichanman apanqa.
--------------------------------------------------------------------------------
Notas sobre la traducción (Fuentes consultadas):
- Atuq (Zorro): Se prefiere este término sobre "lobo" por su relevancia en la literatura oral quechua del Cusco y Puno presentada en las fuentes (Atuqmantawan qullutamantawan).
- Puka (Rojo): Vocablo estándar para el color rojo en la variedad Cusco Collao.
- Awicha (Abuela): Término afectivo y común utilizado en los relatos de la zona.
- Sacha-sacha / Yunka: Se utiliza para describir el entorno boscoso o de vegetación donde ocurren los encuentros con animales silvestres.
- Huk kutis kaq kasqa: Expresión ritual de inicio para cuentos y leyendas en Quechua Collao.

No hay comentarios:
Publicar un comentario