viernes, 3 de abril de 2026

Mama quchap huch’uy sirinachan (La Sirenita)

 Mama quchap huch’uy sirinachan (La Sirenita)

Awaq (Autor): Hans Christian Andersen Qichwaman t’ikraq (Traductor): Miguel Ángel Pinto Tapia


 

Quechua (Cusco Collao)

Castellano

Huk kutis kaq kasqa huk huch’uy sirinacha, payqa mama qucha ukhupim qapaq taytanwan kimsantin ñañankunawanpas tiyasqa.

Había una vez una sirenita que vivía en el fondo del mar con su padre, el rey, y sus tres hermanas.

Huk p’unchawsi, qucha patata lluqsispa, huk sumaq awkita (príncipe) rikurqusqa; payqa antarki (barco) p’akikuptinmi unuman urmaykamusqa.

Un día, al salir a la superficie, vio a un hermoso príncipe; él había caído al agua cuando su barco se rompió.

Sirinachaqa awkita wañuymanta qispichispa mama qucha pataman apasqa, hinaspataq ancha munakuywan sunqun t’ipisqa.

La sirenita salvó al príncipe de la muerte y lo llevó a la orilla del mar, quedando su corazón profundamente enamorado.

Runapina tukuyta munaspa, huk layqa warmita maskasqa. Paytaq nisqa: “Chakiyuq kanaykipaqqa, chay sumaq rimayniykitam quwanki”.

Deseando convertirse en humana, buscó a una bruja. Ella le dijo: “Para tener piernas, deberás entregarme tu hermosa voz”.

Sirinachaqa upallañam (muda) awkip wasinman chayasqa. Ichaqa, aukiqa huk sipaswanmi masachakusqa (casarse), chayraykum sirinachaqa ancha llakisqa tarikurqan.

La sirenita llegó muda a la casa del príncipe. Sin embargo, el príncipe se casó con otra joven, por lo que la sirenita se sintió muy triste.

Tukuypiqa, huch’uy sirinachaqa manam awkita wañuchiyta munasqachu, aswanpas mama quchap phusuqunman (espuma) tukupuspa wiñaypaq kusisqa phawakapusqa.

Al final, la sirenita no quiso matar al príncipe, sino que se convirtió en espuma de mar y voló feliz para siempre.

--------------------------------------------------------------------------------

Tapukuykuna: Mama quchap huch’uy sirinachanmanta (Preguntas de comprensión)

Allin kaqta chakatay kay (X) chakatawan. (Marca con una X la respuesta correcta).

1. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel Literal) ¿Maypitaq huch’uy sirinacha qallariypi tiyasqa? (¿Dónde vivía la sirenita al principio?) A) Huk hatun sacha-sacha ukhupim. (En el fondo de un gran bosque). B) Mama quchap ancha ukhunpillampim. (En lo más profundo del mar). C) Huk hatun qapaq wasip pirqanpim. (En la pared de un gran palacio).

2. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel Literal) ¿Imatataq layqa warmi sirinachamanta qichurqusqa? (¿Qué le quitó la bruja a la sirenita?) A) Sumaq k’apaq rimasqan rimaynintam. (Su hermosa y exacta voz). B) Sumaq quri qullqi sapatunkunatam. (Sus hermosos zapatos de oro y plata). C) Yanay-yanay sumaq chukchantam. (Sus hermosos cabellos muy negros).

3. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel Inferencial) ¿Imaraykutaq sirinacha layqa warmita maskasqa? (¿Por qué la sirenita buscó a la bruja?) A) Mama quchapi unuta anchata upyananpaq. (Para beber mucha agua en el mar). B) Runaman tukuspa awkita munakuywan maskananpaq. (Para convertirse en humana y buscar al príncipe con amor). C) Ñañankunata mama quchapi asipayananpaq. (Para burlarse de sus hermanas en el mar).

4. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel Inferencial) ¿Imatataq sirinacha ruranman karqan awkita wañuchispa? (¿Qué habría hecho la sirenita si mataba al príncipe?) A) Yapamanta mama quchaman sirinacha kutipunman karqan. (Habría vuelto a ser una sirenita en el mar). B) Llaqta runakunata ancha phiñachispa kawsanman. (Viviría haciendo enojar mucho a la gente del pueblo). C) Huk hatun antarkita mama quchapi ruranman. (Construiría un gran barco en el mar).

5. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Nivel Criterial) ¿Allinchu sirinacha awkirayku rimayninta qusqan? ¿Imanaptin? (¿Estuvo bien que la sirenita diera su voz por el príncipe? ¿Por qué?) A) Allinmi, munakuptinqa tukuy imatapas qunanpuni. (Está bien, si amaba debía darlo todo). B) Manam allinchu, kikin kayninchiktaqa manam qunachu. (No está bien, no debemos entregar nuestra propia identidad). C) Allinmi, chaywanmi aukiwan utqaylla rimananpaq. (Está bien, para que hablara rápido con el príncipe).

6. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Nivel Criterial) ¿Ima yachachikuytataq kay hawariy saqiwananchik? (¿Qué enseñanza nos deja este cuento?) A) Chiqap munakuyqa imaymana llakikunatapas aypanmi. (El verdadero amor alcanza cualquier sufrimiento). B) Sapa p’unchawmi layqa warmikunawan rimanakuna. (Cada día hay que dialogar con las brujas). C) Mama quchapi challwakunataqa manam khuyapayanachu. (No hay que tener piedad de los peces del mar).

--------------------------------------------------------------------------------

Simi Taqi (Glosario Básico)

  • Auki: Príncipe / Noble.
  • Awaq: Autor / Escritor.
  • Chaki: Pie / Pierna.
  • Hawariy: Cuento / Relato.
  • Layqa warmi: Bruja / Hechicera.
  • Mama qucha: Mar / Océano.
  • Munakuy: Amor / Amar.
  • Phusuqu: Espuma.
  • Rimay: Voz / Hablar.
  • Sunqu: Corazón.
  • T’ikraq: Traductor.

No hay comentarios:

Publicar un comentario

Inscripción y Participación Obligatoria en los Cursos de Escritura y Lectura en Lengua Originaria (Indicador FED MC-06.01)

COMUNICADO N° 010-2026-UGEL-Cusco PARA: Directores y Docentes de Instituciones Educativas EIB DE: Área de Gestión Pedagógica - Especialist...