Rit’i Yuraq Sipascha (Blancanieves)
Autor: Jacob y Wilhelm Grimm
(Hermanos Grimm)
Traductor: Miguel Ángel Pinto Tapia
--------------------------------------------------------------------------------
|
Quechua
(Cusco Collao) |
Castellano |
|
Huk kutis kaq kasqa huk sumaq quya, payqa
t’urpaspas (ventana) qhawaq rit’i urmamuqta. Chay quyaqa ususichayuq kaytas
munasqa, rit’ihina yuraq, yawarhina puka, chaymanta yanay-yanay chukchayuq. |
Había una vez una reina que cosía junto a
una ventana viendo caer la nieve. Ella deseaba tener una hija blanca como la nieve,
roja como la sangre y de cabellos muy negros. |
|
Wawa paqarimuptintaq “Rit’i
Yuraq” nispa sutichasqaku. Ichaqa quyaqa wañupusqa, reytas huk warmita
yapamanta wasichakusqa. Kay hawa mamaqa ancha hatun tukuqsi kasqa, manas
pipas paymanta aswan sumaq kananta munasqachu. |
Cuando la niña nació la
llamaron Blancanieves. Pero la reina murió y el rey se casó con otra
mujer. Esta madrastra era muy vanidosa y no quería que nadie fuera más
hermosa que ella. |
|
Chay hawa mamapqa huk musphana
rirpun (espejo mágico) kasqa, sapa p’unchawtaq tapuq: “¿Pitaq kay suyupi
llapanmanta aswan sumaq?”. Rirputaq kutichiq: “Qammi quya, aswan sumaq
kanki”. |
La madrastra tenía un espejo
mágico y cada día le preguntaba: "¿Quién es la más hermosa de este
país?". El espejo respondía: "Tú, reina, eres la más hermosa". |
|
Rit’i Yuraq qanchis watayuq
kachkaptinqa, rirpuqa nisqa: “Blancanievesmi qammantaqa aswan sumaq”. Chaysi
hawa mamaqa phiñakuymanta huk chaquq runata waqyaspa nisqa: “Yunka
ukhupi kay sipaschata wañuchimuy”. |
Cuando Blancanieves cumplió
siete años, el espejo dijo: "Blancanieves es más bella que tú".
Entonces la madrastra, furiosa, llamó a un cazador y le ordenó:
"Mata a esta niña en el bosque". |
|
Chaquq runataq khuyapayaspa
sipaschata ayqichisqa. Rit’i Yuraqqa sacha-sacha ukhuntam phawarqan, chaypis qanchis
huch’uy runachakunap (enanitos) wasinta tarisqa, chaypitaqmi puñurqusqa. |
El cazador sintió piedad y dejó
escapar a la niña. Blancanieves corrió por el bosque y encontró la casa de
los siete enanitos, donde se quedó dormida. |
|
Hawa mamaqa sipascha
kawsasqanta yachaspa, pampa warmiman tukurqukuspa wasiman risqa. Chaypis huk miyu
mansanata (manzana envenenada) Blancanievesman mikhurquchisqa,
sipaschatas wañusqahina urmaykamusqa. |
La madrastra, al saber que
seguía viva, se disfrazó de campesina y fue a la casa. Allí le dio a probar
una manzana envenenada a Blancanieves, quien cayó como muerta. |
|
Huch’uy runachakunaqa
sipaschata huk cristal kaqa ukhuman churaykusqaku. Chaymantas huk
qapaq auki (príncipe) hamusqa, sipaschata qhawarispataq sunqun t’ipisqa
munakuspa. |
Los enanitos pusieron a la
joven en una caja de cristal. Tiempo después llegó un príncipe, quien
al verla se enamoró profundamente de ella. |
|
Aukip yanapaqninkuna kaqata
huqariptinkus, mansana k’utu sipaschap kunkanmanta wikch’ukuptin
rikch’arqusqa. Rit’i Yuraqqa aukiwan masachakuspa ancha kusisqas
kawsapusqaku. |
Cuando los ayudantes del
príncipe levantaron la caja, el trozo de manzana salió de la garganta de la
joven y ella despertó. Blancanieves se casó con el príncipe y vivieron muy
felices. |
--------------------------------------------------------------------------------
Tapukuykuna: Rit’i Yuraq
sipaschapa kawsayninmanta (Preguntas de comprensión)
Allin kaqta chakatay kay (X)
chakatawan. (Marca
con una X la respuesta correcta).
1. Chiqap kaqmanta tapukuy
(Literal) ¿Quiénes
vivían en la pequeña casa que Blancanieves encontró en el bosque? ¿Pikunataq
sacha-sacha ukhupi huch’uy wasichapi tiyasqaku? A) Qanchis hatun
atuqkunam chaypi tiyasqaku. (Siete grandes zorros vivían allí). B) Qanchis
huch’uy runachakunam chaypi tiyasqaku. (Siete enanitos vivían allí). C) Huk
machu chaquq runas chaypi tiyakusqa. (Un viejo cazador vivía allí).
2. Chiqap kaqmanta tapukuy
(Literal) ¿Qué
objeto utilizaba la madrastra para saber quién era la más hermosa? ¿Imaynatataq
hawa mama yachaq aswan sumaq sipas kawsasqanta? A) Huk musphana
rirpuntam sapa kutin tapuq. (Preguntaba siempre a un espejo mágico). B) Llaqta
runakunatas sapa p’unchaw tapupayaq. (Preguntaba cada día a la gente del
pueblo). C) Wank’ar phukuq runatas maskachiq riq kasqa. (Mandaba a
buscar a un hombre que tocaba el bombo).
3. Hamut’aymanta tapukuy
(Inferencial) ¿Por
qué el cazador no cumplió la orden de matar a Blancanieves? ¿Imaraykutaq
chaquq runa sipaschata mana wañuchiyta munasqachu? A) Sipaschata
khuyapayaspa allin runa kasqanrayku. (Porque era un hombre bueno y sintió
piedad). B) Hawa mamata ancha manchakuspa ayqikusqanrayku. (Porque tuvo
mucho miedo a la madrastra y escapó). C) Rit’i Yuraq payman quri qullqita
qusqanrayku. (Porque Blancanieves le entregó oro y plata).
4. Hamut’aymanta tapukuy
(Inferencial) ¿Qué
habría pasado si el trozo de manzana no salía de la garganta de la niña? ¿Imataq
kanman karqan mana mansana k’utu kunkanmanta lluqsimuptin? A) Sipaschaqa
wasinman utqaylla kutipunman karqan. (La joven habría regresado rápido a su
casa). B) Rit’i Yuraqqa manapunichá hayk’appas rikch’anmanchu.
(Blancanieves nunca habría despertado). C) Huch’uy runachakunaqa mansanata
mikhukunmanku. (Los enanitos se habrían comido la manzana).
5. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy
(Criterial) ¿Qué
opinas de la actitud de la madrastra al sentir envidia de Blancanieves? ¿Allinchu
hawa mamap envidia sunquyuq kasqan? ¿Imaynan qampaq? A) Allinmi, quya
kaspaqa aswan sumaqpuni kanan. (Está bien, siendo reina debe ser la más
bella). B) Manam allinchu, envidiaqa sunqunchikta nanachinmi. (No está
bien, la envidia hace daño al corazón). C) Allinmi, rirpupas rimasqanrayku
chayhina ruranan. (Está bien, debía actuar así porque el espejo habló).
6. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy
(Criterial) ¿Por
qué es importante ayudar a las personas que están perdidas o en peligro? ¿Imaraykutaq
yanapananchik chinkasqa runakunata? A) Qapaq auki kayta munaspa
yanapananchik. (Debemos ayudar para querer ser un príncipe). B) Yanapanakuyqa
kawsayninchikpaq ancha sumaqmi. (La ayuda mutua es muy buena para nuestra
vida). C) Quri qullqita chaskinapaqlla yanapananchik. (Solo debemos
ayudar para recibir oro y plata).
--------------------------------------------------------------------------------
Glosario Básico (Simi Taqi)
• Auki:
Príncipe / Noble.
• Chaquq
runa: Cazador.
• Cristal
kaqa: Sarcófago o caja de cristal.
• Hawa
mama: Madrastra.
• Huch’uy
runacha: Enanito / Hombre pequeño.
• Mansana:
Manzana.
• Miyu
/ Millay hampi: Veneno / Mal remedio.
• Musphana:
Mágico / Asombroso.
• Quya:
Reina.
• Rirpu:
Espejo.
• Rit’i:
Nieve.
• Sacha-sacha
/ Yunka: Bosque / Selva.
• Yuraq:
Blanco.
No hay comentarios:
Publicar un comentario