viernes, 3 de abril de 2026

Rit’i Yuraq Sipascha (Blancanieves)

 Rit’i Yuraq Sipascha (Blancanieves)

Autor: Jacob y Wilhelm Grimm (Hermanos Grimm)

Traductor: Miguel Ángel Pinto Tapia


--------------------------------------------------------------------------------

 

Quechua (Cusco Collao)

Castellano

Huk kutis kaq kasqa huk sumaq quya, payqa t’urpaspas (ventana) qhawaq rit’i urmamuqta. Chay quyaqa ususichayuq kaytas munasqa, rit’ihina yuraq, yawarhina puka, chaymanta yanay-yanay chukchayuq.

Había una vez una reina que cosía junto a una ventana viendo caer la nieve. Ella deseaba tener una hija blanca como la nieve, roja como la sangre y de cabellos muy negros.

Wawa paqarimuptintaq “Rit’i Yuraq” nispa sutichasqaku. Ichaqa quyaqa wañupusqa, reytas huk warmita yapamanta wasichakusqa. Kay hawa mamaqa ancha hatun tukuqsi kasqa, manas pipas paymanta aswan sumaq kananta munasqachu.

Cuando la niña nació la llamaron Blancanieves. Pero la reina murió y el rey se casó con otra mujer. Esta madrastra era muy vanidosa y no quería que nadie fuera más hermosa que ella.

Chay hawa mamapqa huk musphana rirpun (espejo mágico) kasqa, sapa p’unchawtaq tapuq: “¿Pitaq kay suyupi llapanmanta aswan sumaq?”. Rirputaq kutichiq: “Qammi quya, aswan sumaq kanki”.

La madrastra tenía un espejo mágico y cada día le preguntaba: "¿Quién es la más hermosa de este país?". El espejo respondía: "Tú, reina, eres la más hermosa".

Rit’i Yuraq qanchis watayuq kachkaptinqa, rirpuqa nisqa: “Blancanievesmi qammantaqa aswan sumaq”. Chaysi hawa mamaqa phiñakuymanta huk chaquq runata waqyaspa nisqa: “Yunka ukhupi kay sipaschata wañuchimuy”.

Cuando Blancanieves cumplió siete años, el espejo dijo: "Blancanieves es más bella que tú". Entonces la madrastra, furiosa, llamó a un cazador y le ordenó: "Mata a esta niña en el bosque".

Chaquq runataq khuyapayaspa sipaschata ayqichisqa. Rit’i Yuraqqa sacha-sacha ukhuntam phawarqan, chaypis qanchis huch’uy runachakunap (enanitos) wasinta tarisqa, chaypitaqmi puñurqusqa.

El cazador sintió piedad y dejó escapar a la niña. Blancanieves corrió por el bosque y encontró la casa de los siete enanitos, donde se quedó dormida.

Hawa mamaqa sipascha kawsasqanta yachaspa, pampa warmiman tukurqukuspa wasiman risqa. Chaypis huk miyu mansanata (manzana envenenada) Blancanievesman mikhurquchisqa, sipaschatas wañusqahina urmaykamusqa.

La madrastra, al saber que seguía viva, se disfrazó de campesina y fue a la casa. Allí le dio a probar una manzana envenenada a Blancanieves, quien cayó como muerta.

Huch’uy runachakunaqa sipaschata huk cristal kaqa ukhuman churaykusqaku. Chaymantas huk qapaq auki (príncipe) hamusqa, sipaschata qhawarispataq sunqun t’ipisqa munakuspa.

Los enanitos pusieron a la joven en una caja de cristal. Tiempo después llegó un príncipe, quien al verla se enamoró profundamente de ella.

Aukip yanapaqninkuna kaqata huqariptinkus, mansana k’utu sipaschap kunkanmanta wikch’ukuptin rikch’arqusqa. Rit’i Yuraqqa aukiwan masachakuspa ancha kusisqas kawsapusqaku.

Cuando los ayudantes del príncipe levantaron la caja, el trozo de manzana salió de la garganta de la joven y ella despertó. Blancanieves se casó con el príncipe y vivieron muy felices.

--------------------------------------------------------------------------------

Tapukuykuna: Rit’i Yuraq sipaschapa kawsayninmanta (Preguntas de comprensión)

Allin kaqta chakatay kay (X) chakatawan. (Marca con una X la respuesta correcta).

1. Chiqap kaqmanta tapukuy (Literal) ¿Quiénes vivían en la pequeña casa que Blancanieves encontró en el bosque? ¿Pikunataq sacha-sacha ukhupi huch’uy wasichapi tiyasqaku? A) Qanchis hatun atuqkunam chaypi tiyasqaku. (Siete grandes zorros vivían allí). B) Qanchis huch’uy runachakunam chaypi tiyasqaku. (Siete enanitos vivían allí). C) Huk machu chaquq runas chaypi tiyakusqa. (Un viejo cazador vivía allí).

2. Chiqap kaqmanta tapukuy (Literal) ¿Qué objeto utilizaba la madrastra para saber quién era la más hermosa? ¿Imaynatataq hawa mama yachaq aswan sumaq sipas kawsasqanta? A) Huk musphana rirpuntam sapa kutin tapuq. (Preguntaba siempre a un espejo mágico). B) Llaqta runakunatas sapa p’unchaw tapupayaq. (Preguntaba cada día a la gente del pueblo). C) Wank’ar phukuq runatas maskachiq riq kasqa. (Mandaba a buscar a un hombre que tocaba el bombo).

3. Hamut’aymanta tapukuy (Inferencial) ¿Por qué el cazador no cumplió la orden de matar a Blancanieves? ¿Imaraykutaq chaquq runa sipaschata mana wañuchiyta munasqachu? A) Sipaschata khuyapayaspa allin runa kasqanrayku. (Porque era un hombre bueno y sintió piedad). B) Hawa mamata ancha manchakuspa ayqikusqanrayku. (Porque tuvo mucho miedo a la madrastra y escapó). C) Rit’i Yuraq payman quri qullqita qusqanrayku. (Porque Blancanieves le entregó oro y plata).

4. Hamut’aymanta tapukuy (Inferencial) ¿Qué habría pasado si el trozo de manzana no salía de la garganta de la niña? ¿Imataq kanman karqan mana mansana k’utu kunkanmanta lluqsimuptin? A) Sipaschaqa wasinman utqaylla kutipunman karqan. (La joven habría regresado rápido a su casa). B) Rit’i Yuraqqa manapunichá hayk’appas rikch’anmanchu. (Blancanieves nunca habría despertado). C) Huch’uy runachakunaqa mansanata mikhukunmanku. (Los enanitos se habrían comido la manzana).

5. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Criterial) ¿Qué opinas de la actitud de la madrastra al sentir envidia de Blancanieves? ¿Allinchu hawa mamap envidia sunquyuq kasqan? ¿Imaynan qampaq? A) Allinmi, quya kaspaqa aswan sumaqpuni kanan. (Está bien, siendo reina debe ser la más bella). B) Manam allinchu, envidiaqa sunqunchikta nanachinmi. (No está bien, la envidia hace daño al corazón). C) Allinmi, rirpupas rimasqanrayku chayhina ruranan. (Está bien, debía actuar así porque el espejo habló).

6. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Criterial) ¿Por qué es importante ayudar a las personas que están perdidas o en peligro? ¿Imaraykutaq yanapananchik chinkasqa runakunata? A) Qapaq auki kayta munaspa yanapananchik. (Debemos ayudar para querer ser un príncipe). B) Yanapanakuyqa kawsayninchikpaq ancha sumaqmi. (La ayuda mutua es muy buena para nuestra vida). C) Quri qullqita chaskinapaqlla yanapananchik. (Solo debemos ayudar para recibir oro y plata).

--------------------------------------------------------------------------------

Glosario Básico (Simi Taqi)

          Auki: Príncipe / Noble.

          Chaquq runa: Cazador.

          Cristal kaqa: Sarcófago o caja de cristal.

          Hawa mama: Madrastra.

          Huch’uy runacha: Enanito / Hombre pequeño.

          Mansana: Manzana.

          Miyu / Millay hampi: Veneno / Mal remedio.

          Musphana: Mágico / Asombroso.

          Quya: Reina.

          Rirpu: Espejo.

          Rit’i: Nieve.

          Sacha-sacha / Yunka: Bosque / Selva.

          Yuraq: Blanco.

No hay comentarios:

Publicar un comentario

Inscripción y Participación Obligatoria en los Cursos de Escritura y Lectura en Lengua Originaria (Indicador FED MC-06.01)

COMUNICADO N° 010-2026-UGEL-Cusco PARA: Directores y Docentes de Instituciones Educativas EIB DE: Área de Gestión Pedagógica - Especialist...