viernes, 3 de abril de 2026

Sapatayuq Misicha (El Gato con Botas)

 Sapatayuq Misicha (El Gato con Botas)

Awaq (Autor): Charles Perrault Qichwaman t’ikraq (Traductor): Miguel Ángel Pinto Tapia


--------------------------------------------------------------------------------

 

Quechua (Cusco Collao)

Castellano

Huk kutis kaq kasqa huk machu t’anta ruraq (molinero), payqa wañupuspa kimsantin churinkunaman herenciata saqisqa. Sullk’akaq churimanqa huk misillatas qusqaku. Chay maqt’achaqa llakisqa nisqa: “¿Imapaqtaq kay uywacha yanapawanman?”.

Había una vez un viejo molinero que, al morir, dejó una herencia a sus tres hijos. Al hijo menor le tocó solamente un gato. El muchacho, apenado, dijo: "¿Para qué me servirá este animalito?".

Misiqa, ancha yachaysapa kaspa, khaynata kutichisqa: “Ama llakikuychu, huk wayqatapas (saco) huk par sapatutapas (botas) quway, hinaspataq qhaway imaynatam yanapasqayki”. Maqt’achaqa nisqanta rurasqa.

El gato, siendo muy astuto, le respondió: "No te preocupes, dame un saco y un par de botas, y luego mira cómo te ayudaré". El muchacho hizo lo que le pidió.

Misiqa sapatunta churakuykuspa purirqan, sach’a-sachapitaq uywakunata hap’ispa Reyman apasqa. “Kayqa Marqués de Carabás masillaypa qusqanmi” nispa llullakuspa nisqa. Reyqa ancha kusisqas chaskisqa.

El gato se puso sus botas y caminó, atrapando animales en el bosque para llevarlos al Rey. "Esto es un regalo de mi amigo el Marqués de Carabás", decía mintiendo. El Rey los recibió muy contento.

Huk p’unchawsi, misiqa maqt’achata mayupi bañachisqa, Reytaq ususinwan chay pampata pasachkarqanku. Misiqa qaparisqa: “¡Yanapaywaychik, Marqués de Carabás ch’unqaykunmi!”. Reyqa maqt’achaman sumaq p’achata quspa carruajinman wichachisqa.

Un día, el gato hizo que el muchacho se bañara en el río mientras el Rey y su hija pasaban por allí. El gato gritó: "¡Ayuden, el Marqués de Carabás se ahoga!". El Rey le dio ropa fina al joven y lo subió a su carruaje.

Misiqa huk hatun layqa runap (ogro) wasinman ñawpaqta chayasqa. Misitaq layqata nisqa: “¿Atinkichu huch’uy ukuchaman (ratón) tukuyta?”. Layqaqa ukuchaman tukuptin, misiqa huk mikhuyllapi mikhurqusqa.

El gato llegó primero a la casa de un ogro. El gato le dijo al ogro: "¿Puedes convertirte en un pequeño ratón?". Cuando el ogro se convirtió en ratón, el gato se lo comió de un solo bocado.

Chaymantataq, misiqa Reyta chaskisqa: “Kayqa Marqués de Carabás masillaypa wasinmi” nispa. Reyqa ancha kusisqas kasqa, maqt’achataq qapaq ususiwan masachakuspa (casarse) ancha kusisqa kawsapusqaku.

Después, el gato recibió al Rey diciendo: "Esta es la casa de mi amigo el Marqués de Carabás". El Rey quedó muy impresionado, y el muchacho se casó con la princesa y vivieron muy felices.

--------------------------------------------------------------------------------

Tapukuykuna: Sapatayuq misichapa kawsayninmanta (Preguntas de comprensión)

Allin kaqta chakatay kay (X) chakatawan. (Marca con una X la respuesta correcta).

1. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel Literal) ¿Imatataq sullk’a churi herenciata chaskirqan taytan wañupuqtin? (¿Qué recibió el hijo menor como herencia al morir su padre?) A) Huk hatun t’anta rurana wasita. (Un gran molino de pan). B) Huk yachaysapa yanay-yanay misita. (Un astuto gato muy negro). C) Huk par musuq hatun sapatukunata. (Un par de botas nuevas grandes).

2. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel Literal) ¿Ima sutiwantaq misi maqt’acha masinta Reyman riqsichisqa? (¿Con qué nombre presentó el gato a su amigo el muchacho ante el Rey?) A) Hatun yachaq machu runa sutichasqa. (Como un gran sabio anciano). B) Marqués de Carabás sutichasqa runa. (Como el Marqués de Carabás). C) Sach’a-sachapi tiyaq chaquq runa. (Como un cazador que vive en el bosque).

3. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel Inferencial) ¿Imaraykutaq misi layqa runata (ogro) tapusqa: “¿Ukuchaman tukuyta atinkichu?” nispa? (¿Por qué el gato le preguntó al ogro: "¿Puedes convertirte en un ratón?"?) A) Ukuchakunawan wasipi pukllayta munaspan. (Porque quería jugar con ratones en la casa). B) Layqa runata huch’uyyachispa mikhurunapaq. (Para empequeñecer al ogro y podérselo comer). C) Layqa runap layqakuyninta yachayta munaspan. (Porque quería conocer la magia del ogro).

4. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel Inferencial) ¿Imataq kanman karqan misi mana sapatuyuq wayqayuqpas puriptin? (¿Qué habría pasado si el gato caminara sin botas ni saco?) A) Reyqa manachá maqt’achata riqsinmanchu karqan. (El Rey tal vez no habría conocido al muchacho). B) Misiqa sapa p’unchaw puriyta aswan munanman. (El gato querría caminar más cada día). C) Maqt’achaqa wasinpi ancha kusisqa qhipakunman. (El muchacho se quedaría muy feliz en su casa).

5. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Nivel Criterial) ¿Allinchu misi maqt’acha masinta yanapananpaq llullakusqan? ¿Imanaptin? (¿Estuvo bien que el gato mintiera para ayudar a su amigo el muchacho? ¿Por qué?) A) Allinmi, maqt’acha ancha wakcha kasqanrayku. (Está bien, porque el muchacho era muy pobre). B) Manam allinchu, llullakuyqa manam allinchu. (No está bien, mentir no es correcto). C) Allinmi, Reypas ususinpas kusisqa kashasqankurayku. (Está bien, porque el Rey y su hija estaban felices).

6. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy (Nivel Criterial) ¿Imaynan qampaq misi masi kaynin? ¿Qampas chayhina masiwaqchu? (¿Cómo es para ti la amistad del gato? ¿Tú también serías un amigo así?) A) Kusam, masinchiktaqa tukuy yachayninchikwan yanapana. (Es buena, a los amigos hay que ayudarlos con toda nuestra astucia). B) Mana allinmi, uywakunawanqa manam rimanakunachu. (Es mala, con los animales no se debe dialogar). C) Allinmi, llapan qapaq runakunata riqsinanchikpaq. (Está bien, para que conozcamos a todas las personas ricas).

--------------------------------------------------------------------------------

Simi Taqi: Sapatayuq misichapi llamk’achisqa simikuna (Glosario Básico)

          Awaq: Autor / Escritor.

          Churi: Hijo (respecto al padre).

          Hawariy: Cuento / Relato.

          Layqa runa: Ogro / Brujo / Hechicero.

          Llakisqa: Apenado / Triste.

          Llulla / Llullakuy: Mentira / Mentir.

          Masachakuy: Casarse / Unirse en pareja.

          Misi / Michi: Gato.

          Qapaq ususi: Princesa (Hija noble).

          Sapatu: Zapato / Bota.

          Sullk’akaq: El menor (de los hermanos).

          T’anta ruraq / Molinero: Molinero (lit. el que hace pan).

          T’ikraq: Traductor.

          Ukucha / Huk’ucha: Ratón.

          Wayqa / Q’ipina: Saco / Bolsa / Mochila.

          Yachaysapa: Astuto / Inteligente / Sabio.

No hay comentarios:

Publicar un comentario

Inscripción y Participación Obligatoria en los Cursos de Escritura y Lectura en Lengua Originaria (Indicador FED MC-06.01)

COMUNICADO N° 010-2026-UGEL-Cusco PARA: Directores y Docentes de Instituciones Educativas EIB DE: Área de Gestión Pedagógica - Especialist...