Sumaq sipasmantawan Millay uywamantawan (La Bella y la Bestia)
Awaq (Autor): Jeanne-Marie Leprince de
Beaumont Qichwaman t’ikraq (Traductor): Miguel Ángel Pinto Tapia
--------------------------------------------------------------------------------
|
Quechua
(Cusco Collao) |
Castellano |
|
Huk kutis kaq kasqa huk qapaq rantiq runa
(comerciante), paypa kimsantin ususinkuna kasqa. Sullk’akaq ususinqa Bella
sutiyuq karqan; payqa ancha sumaq, khuyayllañataqsi karqan. |
Había una vez un rico comerciante que tenía
tres hijas. La hija menor se llamaba Bella; ella era muy hermosa y muy
cariñosa. |
|
Huk p’unchawsi taytanqa hatun
qhatuman (feria) rirqan. Kutimuchkaspataq sacha-sacha ukhupi chinkarqusqa,
hinaspas huk hatun musphana wasiman (palacio) chayasqa. |
Un día, el padre fue a una gran
feria. Al regresar, se perdió en medio del bosque y llegó a un gran palacio
misterioso. |
|
Wasi ukhupis Bella sapa
p’unchaw munasqan sumaq puka t’ikata (rosa) rikurqusqa, hinaspa
t’ipirqusqa. Chaypachapachallas huk millay, hatun uywa (bestia) rikhurimuspa
phiñakusqa. |
Dentro de la casa vio una
hermosa rosa roja que Bella deseaba cada día, y la arrancó. En ese
mismo instante, una grande y fea bestia apareció muy enojada. |
|
Millay uywaqa nisqa: “Tayta,
ususiyki Bella hamunqa kay wasiypi tiyaq, manachayqa qamtam wañuchisqayki”.
Bellaqa taytanta yanapayta munaspa, chay musphana wasiman ripusqa. |
La bestia dijo: "Padre, tu
hija Bella vendrá a vivir a mi casa, de lo contrario te mataré". Bella,
queriendo ayudar a su padre, se fue a aquel palacio. |
|
Pisi-pisimantam Bellaqa Millay
uywap allin sunquyuq kasqanta riqsirqan. Huk p’unchawsi uywaqa
wañunayachkasqa, Bellataq khuyaywan much’aykuptin (beso), chay uywaqa huk sumaq
aukiman (príncipe) tukupusqa. |
Poco a poco, Bella conoció el
buen corazón de la Bestia. Un día la bestia estaba por morir, y cuando Bella
lo besó con ternura, aquel animal se transformó en un hermoso príncipe. |
|
Chay aukiqa nisqa: “Huk layqa
warmim millay uywaman tukuchiwarqan, qamp munasqaykiwanmi qispichiwarqanki”.
Kusisqallañam masachakuspa (casarse) kawsapusqaku. |
El príncipe dijo: "Una
hechicera me convirtió en bestia, y con tu amor me has salvado".
Vivieron muy felices después de casarse. |
--------------------------------------------------------------------------------
Tapukuykuna: Sumaq sipasmantawan
Millay uywamantawan (Preguntas de comprensión)
Allin kaqta chakatay kay (X)
chakatawan. (Marca
con una X la respuesta correcta).
1. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel
Literal) ¿Imatataq
rantiq runa palacio ukhupi t’ipirqusqa? (¿Qué arrancó el comerciante dentro
del palacio?) A) Huk sumaq q’illu llimp’iyuq ruruta. (Un hermoso fruto
de color amarillo). B) Huk munasqa puka t’ikata (rosa). (Una deseada
flor roja / rosa). C) Huk hatun quri qullqi sapatuta. (Un gran zapato de
oro y plata).
2. Chiqap kaqmanta tapukuy (Nivel
Literal) ¿Pitaq
Bella khuyaywan much’aykuptin (beso) sumaq aukiman tukupusqa? (¿Quién se
convirtió en príncipe cuando Bella lo besó con ternura?) A) Sach’a-sachapi
tiyaq chaquq runa. (El cazador que vive en el bosque). B) Wasi ukhupi
tiyaq Millay uywa. (La Bestia que vivía dentro de la casa). C) Taytanwan
puriq yanay-yanay allqu. (El perro muy negro que caminaba con su padre).
3. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel
Inferencial) ¿Imaraykutaq
Bella Millay uywap wasinman riyta munasqa? (¿Por qué Bella quiso ir a la
casa de la Bestia?) A) Chay wasipi achka quri qullqi kasqanrayku.
(Porque en esa casa había mucho oro y plata). B) Taytanta wañuymanta
qispichiyta munaspa. (Porque quería salvar a su padre de la muerte). C) Sapa
p’unchaw Millay uywawan pukllayta munaspa. (Porque quería jugar con la
Bestia cada día).
4. Hamut’aymanta tapukuy (Nivel
Inferencial) ¿Imatataq
yachachiwanchik “Bellap much’aykuynin (beso)” kay hawaripi? (¿Qué nos
enseña "el beso de Bella" en este cuento?) A) Much’aykuywanqa
tukuy mikhuykunatam tarisun. (Que con un beso encontraremos toda la
comida). B) Chiqap munakuyqa imaymana millay kaqtapas t’ikranmi. (Que el
verdadero amor transforma cualquier maldad/apariencia). C) Sapa p’unchaw
much’aykuyqa qapaqman tukuchiwasun. (Que besar cada día nos volverá ricos).
5. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy
(Nivel Criterial) ¿Allinchu
runap uya qhawayllanpi iñiy? ¿Imanaptin? (¿Está bien creer solo en la
apariencia de las personas? ¿Por qué?) A) Manam, runap sunqunpim chiqap
sumaq kayqa tarikun. (No, en el corazón de la persona se encuentra la
verdadera belleza). B) Allinmi, sumaq uyaqa allin runa kasqantam rikuchin.
(Está bien, la cara bonita muestra que es una buena persona). C) Allinmi,
millay rikch’ayniyuq runaqa millaypunim kanman. (Está bien, una persona de
apariencia fea siempre será mala).
6. Allin kaqta qhawanapaq tapukuy
(Nivel Criterial) ¿Ima
yachachikuytataq kay hawariy saqiwananchik kawsakuyninchikpaq? (¿Qué
enseñanza nos deja este cuento para nuestra vida?) A) T’ikakunataqa sapa
p’unchawmi t’ipinanchik kanchikpaq. (Debemos arrancar flores cada día para
nuestro jardín). B) Runamasinchiktaqa sunqunmanta riqsinanchikpuni.
(Debemos conocer a nuestro prójimo por su corazón). C) Sapa kutinmi tayta
mamanchikman t’ikakunata mañakuna. (Cada vez hay que pedir flores a
nuestros padres).
--------------------------------------------------------------------------------
Simi Taqi: Hawaripi llamk’achisqa
simikuna (Glosario Básico)
• Auki:
Príncipe / Noble.
• Awaq:
Autor / Escritor.
• Hawariy
/ Willakuy: Cuento / Relato.
• Khuyay:
Ternura / Cariño / Piedad.
• Layqa
warmi: Hechicera / Hada.
• Millay
uywa: Bestia / Animal feo.
• Much’aykuy
/ Muchaykuy: Beso / Besar.
• Musphana
wasi: Palacio (lit. casa asombrosa).
• Puka
t’ika: Rosa (lit. flor roja).
• Qapaq:
Rico / Noble / Poderoso.
• Rantiq
runa: Comerciante / Mercader.
• Sullk’akaq:
La menor.
• Sumaq:
Bella / Hermosa / Buena.
• T’ikraq:
Traductor.
• T’ipiy
/ Tipiy: Arrancar / Planchar.
No hay comentarios:
Publicar un comentario